New
1) тӑван чӗлхе сӑмахӗсем (халӑх терминӗсем): ҫӗр, типҫӗр, ҫеҫенхир, шыв, юханшыв, вар, ҫырма, юхӑм, кӳлӗ, шурлӑх, тинӗс, утрав, пыр, тӳрем, айлӑм, лапӑ, ту, сӑрт, ҫурҫӗр, кӑнтӑр, хӗвеланӑҫ, хӗвелтухӑҫ, уйӑх, хӗвел, ҫӑлтӑр, алтӑр ҫӑлтӑр, ҫурҫӗр ҫӑлтӑр т. ыт. те;
Терминологин литература чӗлхин системинчи вырӑнӗпе аталанӑвӗ // Н. П. Петров. Чӑаш терминологийӗн ыйтӑвӗсем. — Шупашкар, 1979. — 154 с. — 25–45 с.
Тӗслӗхрен, 1922, 1924 ҫулсенче пичетленсе тухнӑ географи учебникӗсенче ҫакӑн пек терминсем асӑрхама пултаратпӑр:
Терминологин литература чӗлхин системинчи вырӑнӗпе аталанӑвӗ // Н. П. Петров. Чӑаш терминологийӗн ыйтӑвӗсем. — Шупашкар, 1979. — 154 с. — 25–45 с.
20-мӗш ҫулсенчи чӑваш терминӗсене шӑпах ҫак принципсене асра тытса тунӑ.
Терминологин литература чӗлхин системинчи вырӑнӗпе аталанӑвӗ // Н. П. Петров. Чӑаш терминологийӗн ыйтӑвӗсем. — Шупашкар, 1979. — 154 с. — 25–45 с.
Юман сӗнӗвӗнче вара ҫак виҫӗ принцип ҫумне тӑваттӑмӗшне хушса панӑ: вӑл — урӑх чӗлхерен йышӑннӑ сӑмах тӗпӗнчен чӑваш чӗлхинчи сӑмах пулӑвӗн мелӗсемпе ҫӗнӗ термин сӑмах тӑвасси.
Терминологин литература чӗлхин системинчи вырӑнӗпе аталанӑвӗ // Н. П. Петров. Чӑаш терминологийӗн ыйтӑвӗсем. — Шупашкар, 1979. — 154 с. — 25–45 с.
Ҫав ҫулхи майӑн 13-мӗшӗнче ирттернӗ лару протоколӗнче ҫакӑн пек ҫырса хуни пур: терминсем тунӑ чух, пӗрремӗшӗнчен, ют чӗлхе терминӗсене чӑваш сӑмахӗсемпе куҫармалла, иккӗмӗшӗнчен, чӑвашла ҫӗнӗ термин сӑмахсем тумалла, виҫҫӗмӗшӗнчен, апла та капла та май килмесен, урӑх чӗлхе терминӗсене йышӑнмалла.
Терминологин литература чӗлхин системинчи вырӑнӗпе аталанӑвӗ // Н. П. Петров. Чӑаш терминологийӗн ыйтӑвӗсем. — Шупашкар, 1979. — 154 с. — 25–45 с.
Тӗрӗссипе, ку принципсенчен малтанхи виҫҫӗшне Чӑваш автономиллӗ облаҫӗнче чӑваш чӗлхине тӗп чӗлхе тӑвас тӗлӗшпе ӗҫлекен тӗп комисси 1922 ҫултах йышӑннӑ пулнӑ.
Терминологин литература чӗлхин системинчи вырӑнӗпе аталанӑвӗ // Н. П. Петров. Чӑаш терминологийӗн ыйтӑвӗсем. — Шупашкар, 1979. — 154 с. — 25–45 с.
«…чӑваш чӗлхине ҫӗнӗ ӑнлавсене пӗлтерекен ҫӗнӗ сӑмахсене чи малтан чӑваш чӗлхинчен шыраса тулма тӑрӑшмалла, авалхи чӑваш чӗлхинче те ҫав сӑмахсем пулмасан, чӑваш сӑмахӗн тымарӗсенчен ҫӗнӗ сӑмахсем шухӑшласа кӑлармалла, чӑвашла питех те ҫӗнӗ сӑмах кӑларма майӗ пулмасан — вырӑс, тутар, Европа халӑхӗсен сӑмахӗсене, тӗрлӗ интернационаллӑ сӑмахсене йышӑнмалла, <…> пӗр йышӑннӑ ют сӑмах тымарӗнчен чӑваш чӗлхин саккунӗсем хушнӑ таран ҫӗнӗрен тӗрлӗ урӑх сӑмахсем кӑларма тӑрӑшмалла».
Терминологин литература чӗлхин системинчи вырӑнӗпе аталанӑвӗ // Н. П. Петров. Чӑаш терминологийӗн ыйтӑвӗсем. — Шупашкар, 1979. — 154 с. — 25–45 с.
Конференци решенийӗпе килӗштерсе пичетленӗ доклад вариантӗнче Юман чӑваш терминологине ҫакӑн пек принципсене никӗсе хывса йӗркелеме сӗнет:
Терминологин литература чӗлхин системинчи вырӑнӗпе аталанӑвӗ // Н. П. Петров. Чӑаш терминологийӗн ыйтӑвӗсем. — Шупашкар, 1979. — 154 с. — 25–45 с.
Ҫакна Юман шута илнӗ.
Терминологин литература чӗлхин системинчи вырӑнӗпе аталанӑвӗ // Н. П. Петров. Чӑаш терминологийӗн ыйтӑвӗсем. — Шупашкар, 1979. — 154 с. — 25–45 с.
Конференцие хутшӑннӑ Д. С. Элмен, Н. Я. Золотов т. ыт. те чӑваш литература чӗлхи урӑх чӗлхе терминӗсене йышӑнмасӑр ирӗклӗн аталанма, культура тӗлӗшӗнчен мала кайнӑ халӑхсен литература чӗлхипе танлашма пултараяс ҫуккине кӑтартса панӑ.
Терминологин литература чӗлхин системинчи вырӑнӗпе аталанӑвӗ // Н. П. Петров. Чӑаш терминологийӗн ыйтӑвӗсем. — Шупашкар, 1979. — 154 с. — 25–45 с.
Анчах писательсен конференцийӗ Юман сӗнӗвӗсене йышӑнман.
Терминологин литература чӗлхин системинчи вырӑнӗпе аталанӑвӗ // Н. П. Петров. Чӑаш терминологийӗн ыйтӑвӗсем. — Шупашкар, 1979. — 154 с. — 25–45 с.
1923 ҫулта Чӑваш писателӗсен пӗрремӗш конференцийӗнче «Чӑвашсен литература чӗлхи епле пулмалла» ыйтупа тунӑ докладӗнче Юман чӑваш терминологине чӑваш чӗлхин хатӗрӗсемпех аталантарма май пурри ҫинчен ӗнентерме тӑрӑшнӑ, чӑваш пурнӑҫне ҫӗнӗрен кӗрекен политикӑпа культура, наукӑпа техника, ялхуҫалӑх ӑнлавӗсене, ҫӗнӗ хатӗрсемпе япаласене палӑртма тахҫан манӑҫа тухнӑ архаизмсене чӗртсе ҫӗнетме е ҫӗнӗ сӑмахсем тума чӗннӗ.
Терминологин литература чӗлхин системинчи вырӑнӗпе аталанӑвӗ // Н. П. Петров. Чӑаш терминологийӗн ыйтӑвӗсем. — Шупашкар, 1979. — 154 с. — 25–45 с.
Юман сӑмах пулӑвӗн законӗсене ӑнлансах кайман, ҫавӑнпа вӑл тунӑ сӑмахсем ӑнӑҫсӑр пулса тухнӑ, унӑн неологизмӗсенчен литература чӗлхине ҫыравҫӑ сӑмах кӑна кӗнӗ темелле.
Терминологин литература чӗлхин системинчи вырӑнӗпе аталанӑвӗ // Н. П. Петров. Чӑаш терминологийӗн ыйтӑвӗсем. — Шупашкар, 1979. — 154 с. — 25–45 с.
Юман, чӑваш пурнӑҫӗнче ҫуралакан ҫӗнӗ ӑнлавсемпе пулӑмсене, ҫӗнӗ япаласене палӑртма кирлӗ терминсене вырӑс чӗлхинчен йышӑнассине хирӗҫ тӑрса, хӑйӗн ӗҫӗсенче «революци» ӑнлава пӑлхавӑр, капитала мул, капиталиста мулҫӑ, правительствӑна тӳре-шара, службӑна хӗсмет, искусствӑна илемӗш, театра уявхӳшӗ, таланта ҫултивлет, промышленноҫа тупӑшлу, кооперацие пӗрлеҫлӳ, ял хуҫалӑхне (ун чухне хуҫалӑх сӑмах пулман) ял пурлӑх, «градусник», «термометр» ӑнлавсене ӑшӑпусми тенӗ.
Терминологин литература чӗлхин системинчи вырӑнӗпе аталанӑвӗ // Н. П. Петров. Чӑаш терминологийӗн ыйтӑвӗсем. — Шупашкар, 1979. — 154 с. — 25–45 с.
Анчах литература чӗлхин «тасалӑхӗшӗн» ҫунакансем чӑваш чӗлхинчи пушӑ клеткӑсене тӑван чӗлхе мелӗсемпех тултарма тӑрӑшнӑ.
Терминологин литература чӗлхин системинчи вырӑнӗпе аталанӑвӗ // Н. П. Петров. Чӑаш терминологийӗн ыйтӑвӗсем. — Шупашкар, 1979. — 154 с. — 25–45 с.
Вара пирӗн чӗлхе те ӑслӑлӑх чӗлхи пулса ларма пултарать».
Терминологин литература чӗлхин системинчи вырӑнӗпе аталанӑвӗ // Н. П. Петров. Чӑаш терминологийӗн ыйтӑвӗсем. — Шупашкар, 1979. — 154 с. — 25–45 с.
Пирӗн чӑвашсен те, хайсен чӗлхине ӗлӗкхи вырӑнӗнчен тапратаҫ тесен, пӗтӗм тӗнчери малта пыракан халӑхсем йышӑннӑ сӑмахсене йышӑнмалла.
Терминологин литература чӗлхин системинчи вырӑнӗпе аталанӑвӗ // Н. П. Петров. Чӑаш терминологийӗн ыйтӑвӗсем. — Шупашкар, 1979. — 154 с. — 25–45 с.
Ҫавӑнпа та вӑл чӗлхесем пит вӑйлӑ.
Терминологин литература чӗлхин системинчи вырӑнӗпе аталанӑвӗ // Н. П. Петров. Чӑаш терминологийӗн ыйтӑвӗсем. — Шупашкар, 1979. — 154 с. — 25–45 с.
Вырӑссем те, нимӗҫсем те, французсем те хӑйсен чӗлхине ют сӑмахсем йышӑннӑ.
Терминологин литература чӗлхин системинчи вырӑнӗпе аталанӑвӗ // Н. П. Петров. Чӑаш терминологийӗн ыйтӑвӗсем. — Шупашкар, 1979. — 154 с. — 25–45 с.
Нимӗн те иккӗленсе тӑмалли ҫук унта.
Терминологин литература чӗлхин системинчи вырӑнӗпе аталанӑвӗ // Н. П. Петров. Чӑаш терминологийӗн ыйтӑвӗсем. — Шупашкар, 1979. — 154 с. — 25–45 с.