New
Унта ҫапла каланӑ: 1) терминсем тумалли тӗп материал — тӑван чӗлхе, унӑн диалекчӗсемпе вырӑнти калаҫӑвӗсем; 2) кирлӗ пулсан, манӑҫа тухнӑ е манӑҫа туха пуҫланӑ сӑмахсемпе, вӗсен семантикине улӑштармасӑр е улӑштарса, термин пӗлтерӗшӗпе усӑ курма юрать; 3) тӑван чӗлхере термин тума юрӑхлӑ сӑмах тупӑнмасан, аффикссемпе е хутлӑ сӑмах мелӗпе усӑ курса, ҫӗнӗ сӑмах термин тумалла; 4) тӑван чӗлхе хатӗрӗсенчен те, унӑн вырӑнти калаҫӑвӗсенчен те термин тума май килмесен, ҫав термина урӑх чӗлхерен йышӑнмалла; 5) ытти чӗлхесенче сарӑлнӑ интернационаллӑ сӑмахсене куҫармасӑрах йышӑнмалла; 6) литературӑра терминсемпе усӑ курнӑ чух ҫав литературӑна кам валли ҫырнине асра тытмалла, халӑхӑн анлӑ масси валли ҫырнӑ чух урӑх чӗлхе терминӗсемпе, ҫавӑн пекех ансӑр специальность терминӗсемпе сахалтарах усӑ курмалла.
Терминологин литература чӗлхин системинчи вырӑнӗпе аталанӑвӗ // Н. П. Петров. Чӑаш терминологийӗн ыйтӑвӗсем. — Шупашкар, 1979. — 154 с. — 25–45 с.
1928 ҫулта Чӑваш ҫӗршывне тӗпчекенсен пӗрремӗш съезчӗ, чӑвашла терминсем тӑвас ӗҫе сӳтсе явса, ҫӗнӗ положени йышӑнать.
Терминологин литература чӗлхин системинчи вырӑнӗпе аталанӑвӗ // Н. П. Петров. Чӑаш терминологийӗн ыйтӑвӗсем. — Шупашкар, 1979. — 154 с. — 25–45 с.
Ҫак глаголсен причасти форми те термин пӗлтерӗшӗ йышӑнать, асӑрхӑр: орканисатсиленнӗ пролеттариат, натсионалисатсиленӗ панк, сотсиалисатсиленӗ ҫӗр, чивилисатсиленнӗ патшалӑх, чентралисатсиленнӗ орканисатси т. ыт. те.
Терминологин литература чӗлхин системинчи вырӑнӗпе аталанӑвӗ // Н. П. Петров. Чӑаш терминологийӗн ыйтӑвӗсем. — Шупашкар, 1979. — 154 с. — 25–45 с.
Ҫак тапхӑрта -изировать, -ировать, -изовать суффикслӑ интернационаллӑ глаголсем чӑваш чӗлхине -изацилле аффикспа кӗме тытӑнаҫҫӗ: национализировать — натсионалисатциле, организовать — орканисатсиле, социализировать — сотсиалисатсиле, цивилизовать — чивилисатсиле, централизовать — чентралисатсиле т. ыт. те.
Терминологин литература чӗлхин системинчи вырӑнӗпе аталанӑвӗ // Н. П. Петров. Чӑаш терминологийӗн ыйтӑвӗсем. — Шупашкар, 1979. — 154 с. — 25–45 с.
социалистический фактор — сотсиалисӑмла хвактӑр т. ыт. те.
Терминологин литература чӗлхин системинчи вырӑнӗпе аталанӑвӗ // Н. П. Петров. Чӑаш терминологийӗн ыйтӑвӗсем. — Шупашкар, 1979. — 154 с. — 25–45 с.
революционный кризис — револьутсилле криҫис;
Терминологин литература чӗлхин системинчи вырӑнӗпе аталанӑвӗ // Н. П. Петров. Чӑаш терминологийӗн ыйтӑвӗсем. — Шупашкар, 1979. — 154 с. — 25–45 с.
революционная теория — револьутсилле теори;
Терминологин литература чӗлхин системинчи вырӑнӗпе аталанӑвӗ // Н. П. Петров. Чӑаш терминологийӗн ыйтӑвӗсем. — Шупашкар, 1979. — 154 с. — 25–45 с.
пролетарский социализм — пролеттарилле сотсиалисӑм;
Терминологин литература чӗлхин системинчи вырӑнӗпе аталанӑвӗ // Н. П. Петров. Чӑаш терминологийӗн ыйтӑвӗсем. — Шупашкар, 1979. — 154 с. — 25–45 с.
колониальный гнет — колонилле пусмӑрлӑх;
Терминологин литература чӗлхин системинчи вырӑнӗпе аталанӑвӗ // Н. П. Петров. Чӑаш терминологийӗн ыйтӑвӗсем. — Шупашкар, 1979. — 154 с. — 25–45 с.
классовая борьба — класлӑ ҫапӑҫу;
Терминологин литература чӗлхин системинчи вырӑнӗпе аталанӑвӗ // Н. П. Петров. Чӑаш терминологийӗн ыйтӑвӗсем. — Шупашкар, 1979. — 154 с. — 25–45 с.
капиталистическое противоречие — кӑпитталисӑмла хирӗҫӗвлӗх;
Терминологин литература чӗлхин системинчи вырӑнӗпе аталанӑвӗ // Н. П. Петров. Чӑаш терминологийӗн ыйтӑвӗсем. — Шупашкар, 1979. — 154 с. — 25–45 с.
демократическая республика — темократтилле респупликкӑ;
Терминологин литература чӗлхин системинчи вырӑнӗпе аталанӑвӗ // Н. П. Петров. Чӑаш терминологийӗн ыйтӑвӗсем. — Шупашкар, 1979. — 154 с. — 25–45 с.
буржуазный пацифист — пуршуаллӑ патсихвист;
Терминологин литература чӗлхин системинчи вырӑнӗпе аталанӑвӗ // Н. П. Петров. Чӑаш терминологийӗн ыйтӑвӗсем. — Шупашкар, 1979. — 154 с. — 25–45 с.
Тӗслӗхрен, В. И. Ленинӑн Коммунистла интернационалӑн 1920 ҫулта Петроградра пулса иртнӗ иккӗмӗш конгресӗн ларӑвӗнче тухса каланӑ сӑмахӗнчи -ый(-ой, -ий), -ая(-яя), -ое(-ее) вӗҫлӗхлӗ терминсене чӑвашла ҫапла куҫарнӑ:
Терминологин литература чӗлхин системинчи вырӑнӗпе аталанӑвӗ // Н. П. Петров. Чӑаш терминологийӗн ыйтӑвӗсем. — Шупашкар, 1979. — 154 с. — 25–45 с.
Ҫакӑнпа пӗрлех -ла(-ле), -лӑ(-лӗ) аффикссен пӗлтерӗш чиккисем тӗксӗмленме тытӑнни палӑрать.
Терминологин литература чӗлхин системинчи вырӑнӗпе аталанӑвӗ // Н. П. Петров. Чӑаш терминологийӗн ыйтӑвӗсем. — Шупашкар, 1979. — 154 с. — 25–45 с.
Ҫав тапхӑртах куҫаруҫӑсемпе терминҫӑсем хушшинче -ла(-ле), -лӑ(-лӗ), -лӑх(-лӗх) аффикссемпе вырӑс чӗлхинчи -ый(-ой, -ий), -ая(-яя), -ое(-ее) вӗҫлӗхсен пӗлтерӗшӗпе усӑ курасси сарӑлма пуҫлать: конттурлӑ карттӑ (контурная карта), апсольутлӑ хисеп (абсолютное число), конкретлӑ хисеп (конкретное число) т. ыт. те.
Терминологин литература чӗлхин системинчи вырӑнӗпе аталанӑвӗ // Н. П. Петров. Чӑаш терминологийӗн ыйтӑвӗсем. — Шупашкар, 1979. — 154 с. — 25–45 с.
Ҫак тапхӑрта вырӑс чӗлхинчен кӗрекен терминсем чӑваш чӗлхинчи сӑмах пулӑвӗн аффиксӗсене йышӑнасси йӑлана кӗме тытӑнать, тӗслӗхрен, ахтономи (автономи) — ахтономиллӗ (автономиллӗ), сотсиалисӑм (социализм) — сотсиалисӑмлӑ (социализмлӑ) патшалӑх, револьутси (революци) — револьутсиллӗ (революциллӗ), натси (наци) — натсилӗх (нацилӗх), культтур (культура) — культтур[ӑ]лӑх (культурӑлӑх), класс — класлӑх т. ыт. те.
Терминологин литература чӗлхин системинчи вырӑнӗпе аталанӑвӗ // Н. П. Петров. Чӑаш терминологийӗн ыйтӑвӗсем. — Шупашкар, 1979. — 154 с. — 25–45 с.
4) вырӑс чӗлхинчен йышӑннӑ терминсем ҫумне тӑван чӗлхе хатӗрӗсене хушса тунӑ (е ҫурмалла йышӑннӑ) терминсем: арттеҫиан (артезиан) ҫӑлӗ, кӑнтӑр линийӗ, кӑнтӑр польусӗ, ҫурҫӗр польусӗ, польар унки, польар тӑрӑхӗ, минераллӑ ҫӑлкуҫ, екваттӑр (экватор) юхӑмӗ т. ыт. те.
Терминологин литература чӗлхин системинчи вырӑнӗпе аталанӑвӗ // Н. П. Петров. Чӑаш терминологийӗн ыйтӑвӗсем. — Шупашкар, 1979. — 154 с. — 25–45 с.
3) вырӑс чӗлхинчен йышӑннӑ терминсем: архиппелак (архипелаг), вулккан (вулкан), климӑт (климат), краттӗр (кратер), кристал (кристалл), корал, лавинӑ (лавина), маттерӗк (материк), меритиан (меридиан), муссон, оасӗс (оазис), оккеан (океан), пленеттӑ (планета), полюс, саваннӑ (саванна), температтурӑ (температура), тайка (тайга), троппӗк (тропик), тундра), клопӑс (глобус), компӑс (компас) т. ыт. те;
Терминологин литература чӗлхин системинчи вырӑнӗпе аталанӑвӗ // Н. П. Петров. Чӑаш терминологийӗн ыйтӑвӗсем. — Шупашкар, 1979. — 154 с. — 25–45 с.
2) тӑван чӗлхе хатӗрӗсенчен ҫӗнӗрен тунӑ терминсем: ҫӳрев, ҫӳревҫӗ, ҫул ҫӳревҫӗ, пӗрӗхӳ, пӑрлӑх, кӑткӑҫиен, шӑртлӑ ту, ту шӑрчӗ, ҫӗр мӑйӗ (перешеек), ту каҫҫи (перевал), сивӗ юхӑм, ӑшӑ юхӑм, сивӗ тӑрӑхӗ, ӑшӑ тӑрӑхӗ, ҫурчӑмӑр (полушарие), ту вӑкӑрӗ (як), курпун вӑкӑр (зебр), шыв ӗни (буйвол) т. ыт. те;
Терминологин литература чӗлхин системинчи вырӑнӗпе аталанӑвӗ // Н. П. Петров. Чӑаш терминологийӗн ыйтӑвӗсем. — Шупашкар, 1979. — 154 с. — 25–45 с.